A
ผมไม่ค่อยมีโอกาสดูหนังของคุณเชิดมากนัก อาจเป็นเพราะผมคงเกิดผิดยุค หรือไม่ หนังของคุณเชิดคงหาดูได้ยาก แต่ก็น่าแปลก ทั้งๆที่คุณเชิดก็เป็นคนไทย ผมก็อาศัยอยู่เมืองไทย แต่ทำไมผมสามารถหาดูหนังของ เบิร์กแมน, ทาร์คอฟสกี้, โอสุ ฯลฯ ง่ายกว่าการหาหนังของคุณเชิดมาดู
หรือที่นี่ไม่ใช่ประเทศไทย เพราะผมไม่เห็นใครๆจะสนับสนุนหนังไทยอย่างจริงๆจังๆ (โดยเฉพาะรัฐบาล) บางครั้งผมเห็นหนังดีๆ ฝีมือผู้กำกับคนไทยถูกลอยแพบ้าง ถูกหั่นจากกองเซนเซอร์บ้าง อย่างล่าสุด แสงศตวรรษ ของอภิชาตพงศ์ ก็ได้สัมผัสกับ “พลัง (อิทธิพล) ที่ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า” เข้าอย่างจัง
เชิด ทรงศรี เป็นชาวนครศรีธรรมราช เริ่มกำกับภาพยนตร์ตั้งแต่ พ.ศ. 2509 ถึง พ.ศ. 2543 แต่ก่อนเขาเคยเป็นคนแกะสลักตัวหนังตะลุงขาย เขารักทุ่งนา ชอบเล่นน้ำ ชอบช้อนปลากัด ฯลฯ เขาจบการศึกษาชั้นมัธยมจากโรงเรียนโยธินบูรณะ เคยศึกษาอยู่ที่คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง (สมัยเป็นมหาวิทยาลัยเปิด) แต่ขอลาออกก่อนจบ และเคยศึกษาวิชาการภาพยนตร์ที่ UCLA แบบไม่เอาเครดิต หลังจากสร้างภาพยนตร์ 16 มม. เรื่อง พ่อปลาไหล เสร็จ
แต่ก่อน คุณเชิดเคยเป็นครูอยู่ที่โรงเรียนประจำตำบลแห่งหนึ่งในจังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งเป็นโรงเรียนที่ทุรกันดาร บางครั้งเขาต้องใช้เงินเดือนของตัวเองซื้อพันธ์ผักสวนครัวและไก่มาให้นักเรียนช่วยกันปลูกในโรงเรียน คุณเชิดเคยทำงานอยู่ที่องค์การ ร.ส.พ. โดยเป็นบรรณาธิการนิตยสารยานยนต์ นิตยสารชีวิตใหม่รายสัปดาห์ และวารสารทัศนาจร ก่อนที่จะก้าวเข้าสู่วงการภาพยนตร์และโทรทัศน์อย่างเต็มตัว
คุณเชิดสร้างภาพยนตร์เรื่องแรก โนห์รา ในปี พ.ศ. 2509 จนถึงเรื่องสุดท้าย ข้างหลังภาพ ในปี พ.ศ. 2543 รวมเวลาทั้งสิ้น 34 ปี ในช่วงดังกล่าว เขาได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานพระบรมราชาณุญาตให้เชิญภาพถ่ายพระเศวตอดุลยเดชพาหนเป็นตราบริษัทเชิดไชยภาพยนตร์ โดยการตั้งชื่อของ ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช และได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ (บ.ช.) ดำรงตำแหน่งเลขาธิการสมาคมผู้อำนวยการสร้างภาพยนตร์ไทย ในสมัยที่พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการทรงเป็นนายกสมาคมฯ
ในช่วงเวลานั้น คุณเชิดได้สร้างชื่อเสียงให้กับวงการภาพยนตร์เมืองไทยอย่างต่อเนื่อง อาทิ ใน พ.ศ. 2524 หนังเรื่อง แผลเก่า ได้รับรางวัลชนะเลิศ (กรังด์ปรีซ์) ในงานมหกรรมภาพยนตร์ Festival des 3 Continents ณ เมืองน็องต์ ประเทศฝรั่งเศส พ.ศ. 2535 ได้รับเลือกให้เป็นผู้กำกับภาพยนตร์สั้นฉลองครบรอบ 25 ปีอาเซียน เรื่อง คน – ผู้ถามหาตนเอง พ.ศ. 2536 เป็นกรรมการตัดสินการประกวดภาพยนตร์นานาชาติ ณ กรุงโตเกียว พ.ศ. 2537 ภาพยนตร์เรื่อง อำแดงเหมือนกับนายริด ได้รับเลือกเป็นภาพยนตร์ฉายเปิดงาน ในงานมหกรรมภาพยนตร์นานาชาติ Focus on Asia 1994: Fukuoka International Film Festival พ.ศ. 2540 เป็นกรรมการตัดสินภาพยนตร์ งานมหกรรมภาพยนตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่กรุงพนมเปญ ประเทศกัมพูชา และงานมหกรรมภาพยนตร์นานาชาติที่ประเทศสิงคโปร์ พ.ศ. 2546 ชมรมนักวิจารณ์บันเทิงมอบ “รางวัลเกียรติคุณแห่งความสำเร็จ ในฐานะเป็นศิลปินผู้ประสานความเป็นไทยสู่กึ่งกลางใจความเป็นสากล” และ พ.ศ. 2548 สมาคมภาพยนตร์แห่งชาติมอบรางวัลสุพรรณหงส์ทองคำเกียรติคุณแห่งความสำเร็จ (Lifetime Achievement) ประจำปี 2547 เป็นต้น[1]
ผมเคยดูหนังของคุณเชิดเพียง 2 เรื่องเท่านั้น คือ แผลเก่า และ ข้างหลังภาพ โดยเฉพาะเรื่องหลัง เป็นหนังที่สร้างแรงกดดันภายในจิตใจของผมอย่างสาหัสสากรรจ์ยิ่งบวกกับความหมายอันลึกซึ้งในนิยายเรื่อง ข้างหลังภาพ ของ ศรีบูรพา (กุหลาบ สายประดิษฐ์) ยิ่งทำให้หนังดูมิติมากยิ่งขึ้น เพราะ ข้างหลังภาพ ของศรี บูรพา สะท้อนเรื่องราวของตัวละครได้อย่างสมจริง เป็นนรกในใจของลูกผู้หญิงที่ถูกม่านหมอกทางวัฒนธรรมสมัยเก่าเข้ามาบดบังความรู้สึก “รัก” ภายในใจ
ข้างหลังภาพ เล่าเรื่องความรักระหว่าง นพพร ชายวัย 22 ปี ที่ต้องจากบ้านจากเมืองมาศึกษาเล่าเรียนในต่างแดนและไม่รู้จักความรักมาก่อนในชีวิต กับ หม่อมราชวงศ์กีรติ หญิงวัย 35 ที่มาฮันนีมูนกับท่านเจ้าคุณอธิการบดี แต่ด้วยวัยที่ต่างกันมาก ท่านเจ้าคุณจึงมอบหมายให้นพพรเป็นคนพาคุณหญิงไปเปิดหูเปิดตาแทน ทั้งสองได้มีโอกาสใกล้ชิดกันตลอดช่วงเวลา 2 เดือน ซึ่งก่อเกิดเป็นความรักต่างสถานะและต่างบริบททางสังคม
ผมเชื่อว่าความรักเป็นเรื่องส่วนตัวมากๆ มนุษย์มีความรักในแบบฉบับที่แตกต่างกันออกไป เหมือนคุณหญิงกีรติ ความรักของเธอดำรงอยู่ภายในความรู้สึกขัดแย้งภายในลึกๆระหว่าง การอบรมบ่มนิสัยในแบบไทย กับ กรอบความคิดแบบตะวันตก ดังเช่นบทวิจารณ์ของบัวหลวง (น. ประภาสถิต) นักเขียนหญิงรุ่นเดียวกับศรีบูรพา เธอให้ทัศนะไว้ว่า “คติที่ได้จากหนังสือเรื่องนี้ก็คือ หม่อมราชวงศ์กีรติเป็นแบบหนึ่งของสุภาพสตรีไทยในสังคมของเรา ยังอยู่ในหัวเลี้ยวระหว่าง ‘เก่า’ และ ‘ใหม่’...” [2]
คุณหญิงกีรติเป็นตัวละครที่ค่อนข้างซับซ้อนและเข้าใจยาก ยิ่งสำหรับคนในยุคนี้ยิ่งยากเป็นทวีคูณเพราะเราไม่เคยสัมผัสกับสภาพสังคมในยุคนั้นมาก่อน แต่นับว่าโชคดี ผมมีโอกาสได้อ่านบทปาฐกถาของคุณ กุหลาบ สายประดิษฐ์ มาบ้าง โดยเฉพาะในหัวข้อเรื่อง สถานะของสตรีตามที่เป็นมาในประวัติศาสตร์[3] มันทำให้ผมเข้าใจตัวละครคุณหญิงกีรติมากขึ้น
“…ในเรื่องฐานะของสตรีและกฎเกณฑ์ข้อบังคับต่างๆที่ผูกมัด พวกสตรีเองมักจะยอมรับเอาฐานะและกฎเกณฑ์ต่างๆที่เขาผูกพันพวกเธอเข้าไว้ตั้งแต่เกิดมาโดยไม่ปริปากว่ากระไรเลย แม้ว่ากฎเกณฑ์บางข้อจะดูพิกลพิการ และอยุติธรรมเพียงใด พวกเธอก็มักจะรับเอาไว้โดยไม่วิพากษ์วิจารณ์แต่อย่างใด…”
ในส่วนของหนัง คุณเชิดฉายภาพของคุณหญิงกีรติได้ชัดเจมาก เป็นคุณหญิงกีรติในแบบฉบับของศรีบูรพาอย่างแท้จริง คือ เป็นสตรีที่มีความรอบคอบ สุภาพเรียบร้อย อ่อนหวาน ซื่อสัตย์กตัญญู และเต็มไปด้วยคุณงามความดีในตัวเอง ซึ่งยกเป็นคุณสมบัติที่ดีของสตรีไทยในยุคนั้นทั้งสิ้น ส่วนองค์ประกอบอื่นๆในหนัง คงไม่ต้องพูดอะไรมาก เพราะประสบการณ์การทำงานของคุณเชิด มันฟ้องอยู่ในตัวเลข “34” นั้นแล้ว
ผมประทับใจซีเควซ์สุดท้ายที่คุณหญิงกีรติบอกกับนพพรว่า “เป็นไปไม่ได้หรอก เพราะว่าเธอไม่ใช่ของฉัน…เธอไม่เข้าใจทุกสิ่งทุกอย่าง เธอไม่เข้าใจทั้งหมด และไม่เข้าใจแม้แต่ตัวของเธอเอง” ผมรู้สึกว่า คำพูดเหล่านี้สะท้อนถึงความรู้สึกของคุณหญิงกีรติไว้ลึกๆว่า “อันที่จริงแล้ว ตัวคุณหญิงเองนั่นแหล่ะที่ไม่เข้าใจความรู้สึกของตัวเธอเองเลยแม้แต่น้อย” กระนั้น ผมก็ยังเคารพในการตัดสินใจของเธอ ถึงแม้มันอาจจะไม่ใช่หนทางที่ดีที่สุดก็ตาม แต่เธอก็ได้ตัดสินใจทำมันตามประสงค์
เพื่อรักษาคุณงามความดีไว้จนลมหายใจสุดท้ายของชีวิต
[1] อ้างอิงจาก เชิด ทรงศรี เลือดเนื้อของหนังไทย บรรณาธิการโดย ธัชตะวัน ทรงศรี, 2549
[2] อ้างอิงจาก ข้างหลังภาพ : ฉบับ 100 ปี นักเขียนไทย ศีรบูรพา โดย ศรีบูรพา, 2548
[3] อ้างอิงจาก ประวัติศาสตร์สตรีไทย โดย กุหลาบ สายประดิษฐ์, 2519
